Γιατί ο καρκίνος είναι τόσο συχνός σήμερα; Γήρανση, υπερδιάγνωση, τρόπος ζωής και ο καρκίνος πρώιμης έναρξης©
Υπό των Δρ. Δημητρίου Ν. Γκέλη - MD,
ORL, DDS, PhD, Medical Life Coach, Αικατερίνη Γκέλη - MD, Radiologist
Περίληψη
Ο καρκίνος αποτελεί σήμερα μία από τις κύριες αιτίες νοσηρότητας και θνησιμότητας παγκοσμίως, με εκτιμώμενα 20,6 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις και 9,8 εκατομμύρια θανάτους το 2024 [1]. Η αύξηση της συχνότητας του καρκίνου αποτελεί ένα φαινόμενο που ερμηνεύεται μέσω πολλαπλών αλληλοσυνδεόμενων παραγόντων. Πρώτον, η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης και η γήρανση του πληθυσμού οδηγούν σε μεγαλύτερη συσσώρευση σωματικών μεταλλάξεων και μεγαλύτερη διάρκεια έκθεσης σε καρκινογόνους παράγοντες [2,3]. Δεύτερον, οι πρόοδοι στις διαγνωστικές τεχνολογίες και η ευρεία εφαρμογή προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου ανιχνεύουν κακοήθειες που στο παρελθόν παρέμεναν αδιάγνωστες, οδηγώντας σε φαινόμενα υπερδιάγνωσης [4]. Τρίτον, οι σύγχρονες αλλαγές στον τρόπο ζωής — η καθιστική συμπεριφορά, η διατροφή πλούσια σε υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και η αυξανόμενη παχυσαρκία — συμβάλλουν στην αύξηση συγκεκριμένων τύπων καρκίνου, ιδιαίτερα σε νεότερες ηλικίες [6,8,9]. Το άρθρο αυτό εξετάζει κριτικά τους παραπάνω μηχανισμούς, συνθέτοντας τη σύγχρονη βιβλιογραφία για να ερμηνεύσει γιατί ο καρκίνος είναι τόσο συχνός σήμερα.
Λέξεις-κλειδιά: καρκίνος, γήρανση, υπερδιάγνωση, παχυσαρκία, επίπτωση, πρώιμης έναρξης καρκίνος
1. Εισαγωγή
Η αντίληψη ότι ο καρκίνος αποτελεί σύγχρονη «επιδημία» συχνά παραγνωρίζει τη βαθύτερη δημογραφική και
 |
Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός ερευνητής, Συγγραφέας,Δερβενακίων 46, Κόρινθος
Τηλ.6944280764 e-mail: pharmage2@gmail.com
www.gelis.gr, www.pharmagel.gr |
 |
| Αικατερίνη Γκέλη, Ιατρός, Ακτινοδιαγνώστρια, Άσσος, Κορινθίας |
επιδημιολογική μετάβαση που χαρακτηρίζει τις τελευταίες δεκαετίες. Το 1900, το παγκόσμιο προσδόκιμο ζωής ανερχόταν σε περίπου 32 έτη, ενώ σήμερα έχει υπερδιπλασιαστεί [10]. Η εξάλειψη των κύριων αιτιών πρώιμου θανάτου μέσω βελτιώσεων στη δημόσια υγεία, στον εμβολιασμό, στην αντιμικροβιακή θεραπεία και στις συνθήκες διαβίωσης επέτρεψε σε ολοένα μεγαλύτερα τμήματα του πληθυσμού να φθάνουν σε ηλικίες όπου η επίπτωση του καρκίνου κορυφώνεται [2,3,10].
Σήμερα, ο καρκίνος αποτελεί τη δεύτερη κύρια αιτία θανάτου παγκοσμίως. Οι εκτιμήσεις του GLOBOCAN για το 2024 καταγράφουν 20,6 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις — που αντιστοιχούν σε περίπου ένα στα πέντε άτομα να αναπτύσσει καρκίνο στη διάρκεια της ζωής του — και 9,8 εκατομμύρια θανάτους, με τον καρκίνο του πνεύμονα να αποτελεί την πιο συχνά διαγιγνώσκουμενη μορφή, με περίπου 2,6 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις, και την κύρια αιτία θανάτου από καρκίνο, με περίπου 1,9 εκατομμύρια θανάτους [1]. Οι προβλέψεις για το 2050 υποδεικνύουν αύξηση του παγκόσμιου φορτίου κατά 67%, φθάνοντας περίπου τα 34 εκατομμύρια νέες περιπτώσεις. Η συγκεκριμένη προβολή βασίζεται αποκλειστικά στις δημογραφικές μεταβολές, δηλαδή στην αύξηση και τη γήρανση του πληθυσμού, χωρίς να προϋποθέτει επιπλέον αύξηση των ηλικιακά τυποποιημένων ποσοστών επίπτωσης [1,7].
Στην Ελλάδα, διαθέσιμα στοιχεία από ευρωπαϊκούς και εθνικούς φορείς έχουν αναφερθεί ως περίπου 62.000 νέες διαγνώσεις καρκίνου το 2020 και περίπου 68.000 το 2024 [11]. Οι αριθμοί αυτοί προέρχονται από διαφορετικές πηγές και εκτιμήσεις και επομένως πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή. Η χώρα αντιμετωπίζει, επιπλέον, σημαντική πρόκληση ως προς την επιδημιολογική παρακολούθηση, καθώς η διαθεσιμότητα ολοκληρωμένων και συγκρίσιμων εθνικών δεδομένων επίπτωσης παραμένει περιορισμένη [11].
2. Η Γήρανση ως Θεμελιώδης Παράγοντας
Η γήρανση αποτελεί τον ισχυρότερο μεμονωμένο παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη καρκίνου. Περισσότερο από το 90% των καρκίνων εκδηλώνεται σε άτομα άνω των 50 ετών [2]. Ο υποκείμενος μηχανισμός έγκειται, μεταξύ άλλων, στη συσσώρευση σωματικών μεταλλάξεων με την πάροδο του χρόνου: κάθε κυτταρική διαίρεση ενέχει έναν μικρό κίνδυνο λανθασμένης αντιγραφής του DNA και, όσο αυξάνεται ο χρόνος ζωής και ο αριθμός των κυτταρικών διαιρέσεων, αυξάνεται η πιθανότητα συσσώρευσης καρκινογόνων αλλοιώσεων [3,4].
Η σχέση γήρανσης και καρκίνου δεν είναι απλή γραμμική. Η γήρανση συνοδεύεται από μείωση της φυσιολογικής εφεδρείας, εξασθένηση της ανοσολογικής λειτουργίας και ανοσογήρανση, καθώς και από χρόνια φλεγμονώδη δραστηριότητα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που μπορεί να ευνοεί την καρκινογένεση [3,4]. Παράλληλα, η κυτταρική γήρανση (senescence) — μια κατάσταση στην οποία τα κύτταρα παύουν να διαιρούνται αλλά παραμένουν μεταβολικά ενεργά — διαδραματίζει διττό ρόλο: αφενός αποτελεί μηχανισμό προστασίας από τον κακοήθη μετασχηματισμό, αφετέρου μπορεί να συμβάλλει στη χρόνια φλεγμονή και στη δυσλειτουργία των ιστών με την πάροδο του χρόνου [3].
Ο επιγενετικός παράγοντας είναι επίσης κρίσιμος. Πρόσφατες ανασκοπήσεις υπογραμμίζουν ότι οι ηλικιακές επιγενετικές αλλαγές στο μικροπεριβάλλον του όγκου — συμπεριλαμβανομένων των γεροντικών ινοβλαστών — συμβάλλουν στην έναρξη και εξέλιξη του όγκου μέσω προ-καρκινογόνων και ανοσοκατασταλτικών μηχανισμών [4]. Η συσσώρευση γενετικών αλλοιώσεων που οδηγεί σε κλωνικές επεκτάσεις και καρκινογένεση είναι επομένως στενά συνδεδεμένη με τη βιολογία της γήρανσης και τη μακροχρόνια μεταβολή του ιστικού και ανοσολογικού μικροπεριβάλλοντος [3,4].
3. Διαγνωστικές Πρόοδοι και Υπερδιάγνωση
Η αύξηση της καταγεγραμμένης επίπτωσης του καρκίνου δεν αντανακλά αποκλειστικά μια πραγματική αύξηση της βιολογικής εμφάνισης της νόσου. Ένας σημαντικός παράγοντας είναι η θεαματική πρόοδος των διαγνωστικών τεχνολογιών. Έναν αιώνα πριν, ένα άτομο που πέθαινε από εσωτερικούς όγκους μπορεί να καταγραφόταν ως θάνατος από «γηρατειά» ή από μια ασαφή νόσο. Σήμερα, η μαστογραφία, η κολονοσκόπηση, η μαγνητική τομογραφία, η υπολογιστική τομογραφία και άλλες διαγνωστικές τεχνολογίες ανιχνεύουν ασυμπτωματικές ή μικρές κακοήθειες που στο παρελθόν παρέμεναν αδιάγνωστες [5].
Το φαινόμενο της υπερδιάγνωσης (overdiagnosis) αναδεικνύεται ως κρίσιμη παράμετρος. Ως υπερδιάγνωση ορίζεται η ανίχνευση καρκίνου που δεν θα προκαλούσε συμπτώματα ή θάνατο κατά τη διάρκεια της ζωής του ασθενούς [5]. Δύο χαρακτηριστικά πληθυσμιακά σήματα υποδεικνύουν υπερδιάγνωση: (α) αύξηση της επίπτωσης με σταθερή θνησιμότητα και (β) αύξηση της επίπτωσης σε πρώιμο στάδιο με σταθερή επίπτωση σε προχωρημένο στάδιο [5].
Η υπερδιάγνωση μπορεί να δημιουργήσει παραπλανητική εικόνα της αποτελεσματικότητας της πρώιμης διάγνωσης, επειδή η ανίχνευση βιολογικά αργών ή μη εξελισσόμενων όγκων αυξάνει τον αριθμό των διαγνωσμένων ασθενών και μπορεί να αυξήσει τα ποσοστά πενταετούς επιβίωσης χωρίς αντίστοιχη μείωση της θνησιμότητας [5].
Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά παραδείγματα υπερδιάγνωσης έχουν περιγραφεί στον καρκίνο του θυρεοειδούς, του προστάτη και του μαστού [5]. Μελέτες έχουν εκτιμήσει ότι σημαντικό ποσοστό των μαστογραφικά ανιχνευόμενων καρκίνων του μαστού μπορεί να αντιπροσωπεύει υπερδιάγνωση, αν και το ακριβές ποσοστό διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τη μεθοδολογία, τον πληθυσμό και τη διάρκεια παρακολούθησης [5]. Πρόσφατες συζητήσεις στο δέκατο διεθνές συνέδριο Preventing Overdiagnosis (2025) ανέδειξαν εκ νέου το πρόβλημα της υπερδιάγνωσης και της υπερθεραπείας σε διάφορα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου [12].
4. Παράγοντες Τρόπου Ζωής και Σύγχρονες Εκθέσεις
Παρά την κυρίαρχη συμβολή της γήρανσης και της διαγνωστικής ευαισθησίας, οι σύγχρονοι παράγοντες τρόπου ζωής ασκούν πραγματική και σημαντική επιρροή. Το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία, η σωματική αδράνεια, η διατροφή και το υπερβολικό σωματικό βάρος αποτελούν αναγνωρισμένους τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου για διάφορους καρκίνους [6].
Η παχυσαρκία έχει συσχετιστεί αιτιολογικά με τουλάχιστον 13 τύπους καρκίνου, μεταξύ των οποίων ο καρκίνος του μαστού μετά την εμμηνόπαυση, του παχέος εντέρου και του ορθού, του ενδομητρίου, του οισοφάγου (αδενοκαρκίνωμα), της χοληδόχου κύστης, του στομάχου, του νεφρού, του ήπατος, των ωοθηκών, του παγκρέατος και του θυρεοειδούς, καθώς και το πολλαπλό μυέλωμα και το μηνιγγίωμα [6,13]. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι 13 αυτοί τύποι καρκίνου αντιπροσωπεύουν περίπου το 40% των νέων διαγνώσεων καρκίνου, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό δεν πρέπει να μεταφέρεται αυτούσιο σε άλλους πληθυσμούς [6].
Οι υποκείμενοι μηχανισμοί περιλαμβάνουν τη χρόνια χαμηλού βαθμού φλεγμονή, την υπερινσουλιναιμία και την αυξημένη σηματοδότηση του IGF-1, τις μεταβολές των στεροειδών ορμονών και άλλες μεταβολικές και ορμονικές διαταραχές [6,13]. Παράλληλα, το μικροπεριβάλλον του λιπώδους ιστού, οι κυτοκίνες, οι αδιποκίνες και πιθανές μεταβολές του μικροβιώματος έχουν προταθεί ως επιπρόσθετοι μηχανισμοί που συνδέουν την υπερβολική λιπώδη μάζα με την καρκινογένεση [6].
5. Ο Αυξανόμενος Καρκίνος Πρώιμης Έναρξης
Μια από τις σημαντικότερες σύγχρονες επιδημιολογικές τάσεις είναι η αύξηση της επίπτωσης καρκίνου σε άτομα κάτω των 50 ετών, γνωστή ως καρκίνος πρώιμης έναρξης (early-onset cancer). Διεθνής ανάλυση δεδομένων από 31 χώρες για την περίοδο 2000–2017 έδειξε στατιστικά σημαντικές αυξητικές τάσεις σε εννέα γυναικείους και έξι ανδρικούς τύπους καρκίνου πρώιμης έναρξης σε τουλάχιστον δέκα χώρες [8]. Ιδιαίτερα έντονες αυξήσεις σε σύγκριση με τους αντίστοιχους καρκίνους μεγαλύτερης ηλικίας παρατηρήθηκαν για τον καρκίνο του παχέος εντέρου, του νεφρού, το πολλαπλό μυέλωμα και τον καρκίνο της μήτρας στις γυναίκες, καθώς και για τον καρκίνο του προστάτη, του παχέος εντέρου και του νεφρού στους άνδρες [8,9].
Η τάση αυτή δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε κληρονομικά σύνδρομα. Οι αναλύσεις δείχνουν ότι είναι πιθανό να συμμετέχουν σωρευτικές περιβαλλοντικές, μεταβολικές και συμπεριφορικές εκθέσεις που αρχίζουν νωρίς στη ζωή, χωρίς όμως να έχει αποδειχθεί ότι ένας συγκεκριμένος παράγοντας ευθύνεται για το σύνολο της αύξησης [8,9]. Η παχυσαρκία και άλλοι παράγοντες τρόπου ζωής έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή αρκετοί από τους καρκίνους με αυξανόμενη επίπτωση στους νεότερους ενήλικες είναι καρκίνοι που σχετίζονται με την παχυσαρκία [6,8,9].
Έχουν επίσης προταθεί πιθανές επιδράσεις από μεταβολές στη διατροφή, τη σωματική δραστηριότητα, το μικροβίωμα του εντέρου, τη χρήση φαρμάκων, τη ρύπανση και άλλες περιβαλλοντικές εκθέσεις. Ωστόσο, για αρκετές από αυτές τις υποθέσεις τα διαθέσιμα επιδημιολογικά δεδομένα δεν επιτρέπουν ακόμη την απόδοση σαφούς αιτιώδους ρόλου [8,9]. Επομένως, η αύξηση του καρκίνου πρώιμης έναρξης αποτελεί τεκμηριωμένη επιδημιολογική τάση, ενώ οι ακριβείς μηχανισμοί που την προκαλούν παραμένουν αντικείμενο ενεργού έρευνας [8,9].
6. Συζήτηση
Η ερμηνεία της αύξησης της συχνότητας του καρκίνου απαιτεί την ταυτόχρονη εξέταση πολλαπλών επιπέδων ανάλυσης. Σε δημογραφικό επίπεδο, η γήρανση του πληθυσμού αποτελεί βασικό μοχλό: καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός γηράσκει, ο απόλυτος αριθμός των περιπτώσεων καρκίνου αυξάνεται σημαντικά, ακόμη και χωρίς αύξηση των ηλικιακά τυποποιημένων ποσοστών επίπτωσης [1–3,10]. Σε διαγνωστικό επίπεδο, η αυξημένη ικανότητα ανίχνευσης έχει μετασχηματίσει ριζικά το τοπίο, αποκαλύπτοντας κακοήθειες που στο παρελθόν παρέμεναν σιωπηλές ή αδιάγνωστες [5]. Σε επιδημιολογικό επίπεδο, οι παράγοντες τρόπου ζωής — ιδιαίτερα η παχυσαρκία, η σωματική αδράνεια και ορισμένες διατροφικές εκθέσεις — διαμορφώνουν ένα σημαντικό μέρος του φορτίου καρκίνου [6,13].
Η συνθετική θεώρηση αυτών των παραγόντων αποκαλύπτει ένα σύνθετο φαινόμενο: η ίδια η επιτυχία της σύγχρονης ιατρικής — η παράταση της ζωής, η μείωση της πρόωρης θνησιμότητας από λοιμώξεις και η ανάπτυξη ευαίσθητων διαγνωστικών εργαλείων — έχει αυξήσει τον αριθμό των ανθρώπων που φθάνουν στις ηλικίες όπου ο καρκίνος είναι συχνότερος και έχει ταυτόχρονα αυξήσει την πιθανότητα ανίχνευσης ασυμπτωματικών κακοηθειών [1,3,5,10]. Παράλληλα, οι αλλαγές στον τρόπο ζωής που συνοδεύουν τον σύγχρονο πολιτισμό — η καθιστική ζωή, η υπερκατανάλωση ορισμένων υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και η αύξηση της παχυσαρκίας — προσθέτουν ένα επιπλέον, εν μέρει τροποποιήσιμο, στρώμα κινδύνου [6,13].
Οι προκλήσεις για τη δημόσια υγεία είναι σημαντικές. Η Ελλάδα, όπως και πολλές άλλες χώρες, αντιμετωπίζει το πρόβλημα της περιορισμένης διαθεσιμότητας ολοκληρωμένων και συγκρίσιμων εθνικών δεδομένων καρκίνου, γεγονός που δυσχεραίνει την παρακολούθηση των τάσεων και τον σχεδιασμό στοχευμένων παρεμβάσεων [11]. Η ενίσχυση της επιδημιολογικής επιτήρησης, η προαγωγή υγιεινών προτύπων διατροφής και σωματικής δραστηριότητας, καθώς και η ορθολογική εφαρμογή προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου — με ταυτόχρονη αναγνώριση των ορίων και των κινδύνων υπερδιάγνωσης — αποτελούν σημαντικές προτεραιότητες [5,6,12].
7. Συμπέρασμα
Ο καρκίνος είναι «συχνός» σήμερα σε μεγάλο βαθμό επειδή οι άνθρωποι ζουν αρκετά ώστε να τον αναπτύξουν. Η δημογραφική μετάβαση προς γηραιότερους πληθυσμούς, σε συνδυασμό με την αυξημένη διαγνωστική ευαισθησία, εξηγεί σημαντικό μέρος της αύξησης του απόλυτου αριθμού των καταγεγραμμένων περιστατικών [1–5,10]. Παράλληλα, οι σύγχρονες συνθήκες διαβίωσης — η παχυσαρκία, η καθιστική συμπεριφορά και ορισμένες διατροφικές και περιβαλλοντικές εκθέσεις — συνεισφέρουν σε σημαντικό ποσοστό περιπτώσεων και πιθανώς συμμετέχουν στην αυξανόμενη επίπτωση ορισμένων καρκίνων σε νεότερες ηλικίες [6,8,9,13]. Η κατανόηση αυτής της πολυπαραγοντικής αιτιολογίας είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών πρόληψης, έγκαιρης διάγνωσης και ελέγχου του καρκίνου στον 21ο αιώνα.
Βιβλιογραφία
- Sung H, Ferlay J, Siegel RL, Laversanne M, Soerjomataram I, Jemal A, Bray F. Global cancer statistics 2024: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin. 2026;76(4). doi:10.3322/caac.70090.
- Focusing on the complex and dynamic interplay between ageing and cancer. Nat Rev Cancer. 2025;25(11):749-750. doi:10.1038/s41568-025-00870-3.
- Trastus LA, d’Adda di Fagagna F. The complex interplay between aging and cancer. Nat Aging. 2025;5(3):350-365. doi:10.1038/s43587-025-00827-z. PMID:40038418.
- Easwaran H, Weeraratna AT. Unravelling the genetics and epigenetics of the ageing tumour microenvironment in cancer. Nat Rev Cancer. 2025;25(11):828-847. doi:10.1038/s41568-025-00868-x. PMID:40921769.
- Welch HG, Bergmark R. Cancer screening, incidental detection, and overdiagnosis. Clin Chem. 2024;70(1):179-189. doi:10.1093/clinchem/hvad127. PMID:37757858.
- Mustafina SV, Vinter DA, Alferova VI. Influence of obesity on the formation and development of cancer. Obes Metab. 2024;21(2):205-214. doi:10.14341/omet13025.
- American Cancer Society. Cancer cases approach 21 million worldwide, with burden projected to surge 67% by 2050. Press release. Atlanta: American Cancer Society; 2026 Jul 8.
- Terashima M, Nakayama K, Shirai S, Ugai S, Lee HY, Matsui H, et al. Abstract 1198: Global analysis of incidence and mortality trends in early-onset and later-onset cancers. Cancer Res. 2025;85(8 Suppl 1) 1198. doi:10.1158/1538-7445.AM2025-1198.
- Terashima M, Nakayama K, Shirai S, Ugai S, Lee HY, Matsui H, et al. Diverging global incidence trends of early-onset cancers: comparisons with incidence trends of later-onset cancers and mortality trends of early-onset cancers. Mil Med Res. 2025;12(1):79. doi:10.1186/s40779-025-00670-8.
- Dattani S, Rodés-Guirao L, Ritchie H, Ortiz-Ospina E, Roser M. Life expectancy. Our World in Data. Updated 2025 Oct 22.
- European Parliament. Question for written answer E-002252/2026: Increase in new cancer diagnoses in Greece (2020-2024). 2026 Jun 2.
- Preventing Overdiagnosis: the need to limit excess medicine. Tenth International Conference on Preventing Overdiagnosis; 2025.
- International Agency for Research on Cancer. World Obesity Day 2022. Lyon: IARC; 2022 Mar 4
Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.
Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση, παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας
Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.
|
|
