Δισφαινόλες και καρκινογένεση
Υπό των Δρ. Δημητρίου Ν. Γκέλη - MD,
ORL, DDS, PhD, Medical Life Coach, Αικατερίνη Γκέλη - MD, Radiologist
Οι δισφαινόλες (bisphenols) είναι μια οικογένεια συνθετικών χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται κυρίως στην παραγωγή πολυκαρβονικών πλαστικών, εποξειδικών ρητινών και θερμικού χαρτιού.
Η πιο γνωστή είναι η δισφαινόλη Α (BPA, bisphenol A), αλλά υπάρχουν και υποκατάστατα όπως: BPA — bisphenol A, BPS — bisphenol S, BPF — bisphenol F, BPAF — bisphenol AF, BPB — bisphenol B, BPZ — bisphenol Z
 |
| Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, Ιατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδακτωρ της ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός ερευνητής, Συγγραφέας, Κόρινθος |
 |
| Aικατερίνη Γκέλη, Ιατρός, Ακτινοδιαγνώστρια, Άσσος Κορινθίας |
Γιατί ενδιαφέρουν την υγεία;
Οι δισφαινόλες μπορούν να δράσουν ως ενδοκρινικοί διαταράκτες. Ιδιαίτερα το BPA έχει μελετηθεί για πιθανές επιδράσεις σε: Οιστρογονικούς υποδοχείς και άλλες ορμονικές οδούς, μεταβολισμό γλυκόζης και λιπιδίων, αναπαραγωγικό σύστημα,ανάπτυξη του εμβρύου και του παιδιού, θυρεοειδική λειτουργία, καρδιαγγειακό και νευρικό σύστημα.
Σημαντικό είναι ότι η αντικατάσταση του BPA με BPS ή BPF δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το νέο μόριο είναι ασφαλές. Ορισμένες από αυτές τις ουσίες παρουσιάζουν επίσης ορμονική βιοδραστικότητα, γι’ αυτό σήμερα εξετάζεται η συνολική έκθεση σε «bisphenols» και όχι μόνο στο BPA.
Πού μπορεί να τις συναντήσουμε;
Κύριες πηγές έκθεσης είναι:
1. Συσκευασίες τροφίμων και ποτών
Ειδικά όταν χρησιμοποιούνται πολυκαρβονικά πλαστικά ή εποξειδικές επιστρώσεις σε μεταλλικά δοχεία.
2. Θερμικό χαρτί
Παλαιότερα χρησιμοποιούνταν ευρέως BPA σε αποδείξεις. Σε αρκετές εφαρμογές έχει αντικατασταθεί από BPS ή άλλα χημικά.
3. Πλαστικά δοχεία και μπιμπερό
Η χρήση BPA σε πολλές παιδικές εφαρμογές έχει περιοριστεί σημαντικά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα πλαστικά είναι απαλλαγμένα από άλλες δισφαινόλες.
4. Οδοντιατρικά υλικά και εποξειδικές ρητίνες
Ορισμένα υλικά μπορούν να περιέχουν ενώσεις που σχετίζονται με BPA.
Η σχέση των δισφαινολών (bisphenols) με την καρκινογένεση είναι ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αλλά και σύνθετο πεδίο. Η δισφαινόλη Α (BPA) έχει μελετηθεί πολύ περισσότερο από τις άλλες δισφαινόλες, ενώ τα τελευταία χρόνια αυξάνονται τα δεδομένα για τις BPS, BPF και BPAF, δηλαδή ουσίες που χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατα της BPA.
Το βασικό συμπέρασμα της σύγχρονης βιβλιογραφίας πρέπει να διατυπωθεί προσεκτικά: υπάρχουν ισχυρές βιολογικές ενδείξεις ότι ορισμένες δισφαινόλες μπορούν να προάγουν μηχανισμούς που σχετίζονται με την καρκινογένεση και την εξέλιξη ήδη εγκατεστημένων όγκων, αλλά για την BPA ειδικά δεν υπάρχει ακόμη συνεπής επιδημιολογική απόδειξη ότι η συνήθης ανθρώπινη έκθεση προκαλεί συγκεκριμένο καρκίνο. [1,2]
Πώς θα μπορούσαν οι δισφαινόλες να συμβάλλουν στην καρκινογένεση;
Η πιθανή καρκινογόνος δράση τους δεν φαίνεται να οφείλεται σε έναν μόνο μηχανισμό. Η BPA είναι ξενοοιστρογόνο και μπορεί να αλληλεπιδρά με τους οιστρογονικούς υποδοχείς ERα και ERβ, αλλά και με τον μεμβρανικό υποδοχέα GPER. Παράλληλα επηρεάζει σηματοδοτικές οδούς όπως PI3K/AKT, MAPK/ERK και STAT3, οι οποίες ρυθμίζουν τον πολλαπλασιασμό, την επιβίωση, τη μετανάστευση και την απόπτωση των κυττάρων. [3,4]
Ένας δεύτερος μηχανισμός είναι η επιγενετική τροποποίηση. Η έκθεση σε BPA μπορεί να μεταβάλλει τη μεθυλίωση του DNA, τη λειτουργία microRNAs και την έκφραση γονιδίων που συμμετέχουν στον κυτταρικό πολλαπλασιασμό και στη διαφοροποίηση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν η έκθεση συμβαίνει κατά την εμβρυϊκή ή πρώιμη ανάπτυξη. [3]
Ένας τρίτος μηχανισμός είναι η χρόνια φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες, τα οποία μπορούν να δημιουργήσουν μικροπεριβάλλον ευνοϊκό για καρκινική εξέλιξη. Πρόσφατη ανασκόπηση του 2025 επικεντρώνεται ειδικά στη σύνδεση BPA–φλεγμονής–προόδου ορμονοευαίσθητων καρκίνων του μαστού. [4]
Καρκίνος του μαστού
Ο καρκίνος του μαστού είναι ίσως ο καλύτερα μελετημένος καρκίνος σε σχέση με την BPA.
Η θεωρητική βιολογική σύνδεση είναι ισχυρή, επειδή η BPA μπορεί να λειτουργήσει ως οιστρογονικός μιμητής. Η ενεργοποίηση των οιστρογονικών υποδοχέων μπορεί να ενισχύσει τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων του μαστικού αδένα. Επιπλέον, πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι η BPA μπορεί να επηρεάζει το μικροπεριβάλλον του μαστικού αδένα και να ευνοεί φλεγμονώδεις και επιγενετικές αλλαγές. [3,4]
Πολύ ενδιαφέρουσα είναι μελέτη του 2025 που αναλύει τους μηχανισμούς με τους οποίους η BPA μπορεί να προάγει την πρόοδο ορμονοευαίσθητων καρκίνων του μαστού. Οι συγγραφείς περιγράφουν ενεργοποίηση φλεγμονωδών οδών και μηχανισμών που σχετίζονται με καρκινικά βλαστοκύτταρα. [4]
Ωστόσο, πρέπει να γίνει σαφής διάκριση:
άλλο η BPA να μπορεί πειραματικά να προάγει την ανάπτυξη ή εξέλιξη καρκινικών κυττάρων και άλλο να έχει αποδειχθεί ότι προκαλεί καρκίνο του μαστού στον άνθρωπο.
Μετα-ανάλυση εννέα επιδημιολογικών μελετών, που περιλάμβαναν 10.695 γυναίκες, δεν έδειξε στατιστικά σημαντική συσχέτιση μεταξύ έκθεσης σε BPA και εμφάνισης καρκίνου του μαστού (OR 1,00, 95% CI 0,92–1,08). [5]
Καρκίνος του προστάτη
Ο προστάτης αποτελεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή η BPA μπορεί να επηρεάζει τόσο οιστρογονικά όσο και ανδρογονικά σηματοδοτικά συστήματα.
Πρόσφατη μελέτη του 2025 χρησιμοποίησε συνδυασμό πολυκεντρικής cohort μελέτης, ζωικού μοντέλου και in vitro πειραμάτων. Οι ερευνητές ανέφεραν ότι η έκθεση σε BPA συσχετίστηκε με αυξημένη βιοχημική υποτροπή και θνητότητα από καρκίνο του προστάτη, ενώ στα πειραματικά μοντέλα η BPA προήγαγε την εξέλιξη του όγκου. [6]
Επιπλέον, εντοπίστηκε διαταραχή του μιτοχονδριακού ενεργειακού μεταβολισμού, με το ESR1 να αναδεικνύεται ως πιθανός ρυθμιστής της σχέσης BPA–μεταβολικού αναπρογραμματισμού των καρκινικών κυττάρων. [6]
Το εύρημα είναι σημαντικό, αλλά επειδή πρόκειται για πρόσφατη μελέτη, χρειάζεται ανεξάρτητη αναπαραγωγή προτού εξαχθούν οριστικά συμπεράσματα.
Καρκίνος των ωοθηκών και BPS
Ιδιαίτερα σημαντική είναι πρόσφατη μελέτη του 2025 που εξέτασε όχι μόνο την BPA αλλά και την BPS, δηλαδή ένα από τα σημαντικότερα υποκατάστατά της. [7]
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν συγκεντρώσεις που χαρακτηρίστηκαν περιβαλλοντικά σχετικές και διαπίστωσαν ότι τόσο η BPA όσο και η BPS μπορούσαν να αυξήσουν τη μετανάστευση και διήθηση καρκινικών κυττάρων των ωοθηκών.
Ο μηχανισμός συνδεόταν με την οδό:
BPA/BPS → Wnt/β-catenin → SPP1/osteopontin → cancer-associated fibroblasts → αναδιαμόρφωσητου tumor microenvironment.[7]
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι σε ζωικά μοντέλα η έκθεση σε χαμηλές δόσεις BPA ή BPS αύξησε τη μετάσταση του όγκου, ενώ η εξουδετέρωση της osteopontin περιόρισε αυτή την επίδραση. [7]
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η BPS προκαλεί καρκίνο των ωοθηκών στον άνθρωπο. Παρέχει όμως σημαντική πειραματική ένδειξη ότι ένα υποκατάστατο της BPA μπορεί να επηρεάζει την επιθετικότητα ήδη υπάρχοντος όγκου.
BPS και καρκίνος του παχέος εντέρου
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα προέρχεται από μελέτη του 2025 για την BPS και τον καρκίνο του παχέος εντέρου.
Η έκθεση σε BPS ενίσχυσε τη μετανάστευση και διήθηση καρκινικών κυττάρων και συνδέθηκε με ενεργοποίηση της epithelial–mesenchymal transition (EMT). Κεντρικό ρόλο φάνηκε να έχει η αύξηση της έκφρασης του SLC4A2. [8]
Η EMT είναι ιδιαίτερα σημαντική στην ογκολογία, επειδή συνδέεται με: Απώλεια επιθηλιακών χαρακτηριστικών, αυξημένη κινητικότητα των καρκινικών κυττάρων, διήθηση γειτονικών ιστών, και μεταστατική ικανότητα.
Και εδώ, όμως, μιλάμε κυρίως για πειραματικά δεδομένα και όχι για αποδεδειγμένο κίνδυνο καρκίνου στον άνθρωπο.
BPF και καρκίνος
Η bisphenol F (BPF) θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα υποκατάστατα της BPA.
Πρόσφατη μελέτη του 2025 έδειξε ότι η BPF μπορεί να προάγει την εξέλιξη καρκίνου του πνεύμονα μέσω μηχανισμών που περιλαμβάνουν:
MARK2 → αυξημένος πολλαπλασιασμός + καταστολή ferroptosis + EMT → εξέλιξη όγκου. [9]
Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον επειδή δείχνει ότι η πιθανή ογκοτοξικότητα δεν αφορά αποκλειστικά την BPA.
Το κρίσιμο ζήτημα: καρκινογένεση ή προαγωγή του καρκίνου;
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική επιστημονική διάκριση.
Η καρκινογένεση μπορεί σχηματικά να διαχωριστεί σε:
Έναρξη (initiation)
→ γενετικές/επιγενετικές βλάβες που δημιουργούν ή μετατρέπουν ένα κύτταρο.
Προαγωγή (promotion)
→ αύξηση του πολλαπλασιασμού και της επιβίωσης των ήδη αλλοιωμένων κυττάρων.
Πρόοδος (progression)
→ διήθηση, αγγειογένεση, EMT και μετάσταση.
Τα σύγχρονα δεδομένα για τις δισφαινόλες είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα για τη promotion και progression.
Δηλαδή, υπάρχουν αρκετά πειραματικά στοιχεία ότι η BPA, BPS και BPF μπορούν να κάνουν ένα ήδη υπάρχον καρκινικό περιβάλλον πιο ευνοϊκό για πολλαπλασιασμό, διήθηση και μετάσταση. [4,7-9]
Αυτό είναι διαφορετικό από το να πούμε ότι η έκθεση σε BPA από μόνη της προκαλεί έναν νέο καρκίνο.
Και τι δείχνουν οι ανθρώπινες μελέτες;
Εδώ η εικόνα είναι σαφώς πιο επιφυλακτική.
Μια συστηματική ανασκόπηση του 2023 για την πιθανή καρκινογένεση της BPA κατέληξε ότι οι επιδημιολογικές μελέτες δεν έδειχναν σαφή και συνεπή σχέση μεταξύ BPA και εμφάνισης οποιουδήποτε τύπου καρκίνου. Οι συγγραφείς θεώρησαν ότι τα διαθέσιμα δεδομένα δεν επαρκούν για να τεκμηριωθεί αιτιώδης σχέση στον άνθρωπο. [2]
Ακόμη πιο πρόσφατη κριτική ανασκόπηση της επιδημιολογικής βιβλιογραφίας, δημοσιευμένη το 2026, αξιολόγησε 43 επιδημιολογικές μελέτες. Τα αποτελέσματα για BPA και καρκίνο ήταν γενικά μικτά. Ένα σημαντικό πρόβλημα είναι ότι οι περισσότερες μελέτες μετρούν BPA στα ούρα σε ένα συγκεκριμένο χρονικό σημείο, ενώ ο καρκίνος μπορεί να έχει πολυετή λανθάνουσα περίοδο. Έτσι, μία μέτρηση μετά τη διάγνωση δεν αποτυπώνει απαραίτητα την έκθεση κατά την κρίσιμη περίοδο καρκινογένεσης. [1]
Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα μεθοδολογικά προβλήματα της έρευνας.
Γιατί η πρώιμη έκθεση μπορεί να είναι σημαντικότερη;
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο είναι η έκθεση κατά: Eεμβρυϊκή ζωή, νεογνική περίοδο, παιδική ηλικία, εφηβεία.
Το ορμονικό σύστημα και οι ιστοί του μαστού και του προστάτη υφίστανται σημαντική διαφοροποίηση κατά τις περιόδους αυτές.
Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι πρώιμη έκθεση σε BPA μπορεί να προκαλέσει επιγενετικές και αναπτυξιακές αλλαγές που αυξάνουν την ευαισθησία των μαστικών και προστατικών ιστών σε μελλοντική καρκινογένεση. [3]
Έτσι, είναι πιθανό η σημαντικότερη έκθεση να μην είναι κατ’ ανάγκην αυτή που συμβαίνει όταν κάποιος είναι 50 ή 60 ετών, αλλά αυτή που συνέβη δεκαετίες νωρίτερα.
Αυτό αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους οι κλασικές επιδημιολογικές μελέτες ενηλίκων δυσκολεύονται να αποδείξουν τη σχέση.
Μπορεί το «BPA-free» να δημιουργεί νέο πρόβλημα;
Ναι, αυτό αποτελεί σήμερα μία από τις σημαντικότερες ανησυχίες.
Η αντικατάσταση: BPA → BPS ή BPF μπορεί να μειώσει την έκθεση στην BPA αλλά να διατηρήσει την έκθεση σε ενδοκρινικά δραστική δισφαινόλη.
Μάλιστα, πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι BPS και BPF μπορούν να επηρεάσουν καρκινικά κύτταρα και το tumor microenvironment με μηχανισμούς που δεν είναι απλώς αντίγραφα της δράσης της BPA. [7-9]
Επομένως, από επιστημονική άποψη, η πιο σωστή προσέγγιση δεν είναι: «BPA-free = ασφαλές» αλλά: «Ποια χημική ουσία αντικατέστησε την BPA και ποιο είναι το τοξικολογικό της προφίλ;»
Συνολική αξιολόγηση της καρκινογόνου δράσης
Επίπεδο τεκμηρίωσης
|
Συμπέρασμα
|
Μηχανισμοί
|
Ισχυρή βιολογική plausibility
|
Κυτταρικά μοντέλα
|
Πολλά δεδομένα υπέρ προαγωγής καρκινικών χαρακτηριστικών
|
Ζωικά μοντέλα
|
Σημαντικά δεδομένα, ιδιαίτερα για μαστό και προστάτη
|
BPA – ανθρώπινες επιδημιολογικές μελέτες
|
Ασυνεπή αποτελέσματα
|
BPS/BPF – ανθρώπινα δεδομένα καρκίνου
|
Πολύ περιορισμένα
|
Προαγωγή/μετάσταση όγκου
|
Ενδιαφέροντα και αυξανόμενα πειραματικά δεδομένα
|
Αποδεδειγμένη αιτιώδης σχέση BPA → ανθρώπινος καρκίνος
|
Δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς
|
Συμπέρασμα
Η σημερινή επιστημονική εικόνα είναι επομένως πιο λεπτή από το απλό «οι δισφαινόλες είναι καρκινογόνες».
Το ακριβέστερο είναι:
Οι δισφαινόλες, ιδιαίτερα η BPA αλλά και τα υποκατάστατά της BPS και BPF, διαθέτουν πολλαπλές βιολογικά εύλογες οδούς μέσω των οποίων μπορούν να ευνοήσουν καρκινική έναρξη, προαγωγή ή/και εξέλιξη. Τα πειραματικά δεδομένα είναι σημαντικά και ενισχύονται συνεχώς, ενώ τα ανθρώπινα επιδημιολογικά δεδομένα παραμένουν ανεπαρκή και σε αρκετές περιπτώσεις αντικρουόμενα για να αποδειχθεί ότι η συνήθης έκθεση προκαλεί συγκεκριμένο καρκίνο. [1,2,4,7-9]
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι BPS και BPF, που χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατα της BPA, παρουσιάζουν πλέον δικά τους πειραματικά δεδομένα υπέρ προαγωγής της καρκινικής επιθετικότητας. [7-9]
Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση
- Bisphenol A and cancer: a critical review of the epidemiologic literature with an emphasis on exposure assessment.2026. PMID: 42487121.
- Systematic review of the potential carcinogenicity of bisphenol A in humans.2023. PMID: 37263405.
- An Analysis of the Role of Bisphenol A in Breast and Reproductive-System Cancers.J Clin Med. 2025;14(13):4706. doi:10.3390/jcm14134706.
- Thoene M, Zglejc-Waszak K, Jozwik M, Wojtkiewicz J. Bisphenol A Promotes the Progression of Hormone-Sensitive Breast Cancers Through Several Inflammatory Pathways. Cancers (Basel). 2025;17(14):2373. doi:10.3390/cancers17142373.
- Bisphenol A and breast cancer: State of knowledge and meta-analysis.2023. PMID:36543681.
- Revealing the role of bisphenol A on prostate cancer progression and identifying potential targets: A comprehensive analysis from population cohort to molecular mechanism.Ecotoxicol Environ Saf. 2025;303:118644. doi:10.1016/j.ecoenv.2025.118644.
- Bisphenols exposure at environmentally relevant dose promoted ovarian cancer progression and modulated tumor microenvironment through β-catenin/SPP1 axis.J Hazard Mater. 2025;482:137824. doi:10.1016/j.jhazmat.2025.137824.
- Yalikun A, Cai J, Zhou R, et al. Bisphenol S exacerbates CRC progression through dual mechanisms of immune microenvironment reprogramming and SLC4A2-mediated EMT activation. Toxicology. 2025;517:154236. doi:10.1016/j.tox.2025.154236.
- Zhang Y, Guo X, Chen D, Xie X. Bisphenol F promotes lung cancer progression by MARK2-driven stimulation of proliferation, suppression of ferroptosis, and activation of EMT. Ecotoxicol Environ Saf. 2025;306:119275. doi:10.1016/j.ecoenv.2025.119275.
Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.
Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση, παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας
Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.
|
|
