Οι αθόρυβοι καρκίνοι – Ποιος καρκίνος είναι πιο πιθανό να θανατώσει χωρίς να γίνει αντιληπτός;©
Υπό των Δρ. Δημητρίου Ν. Γκέλη - MD,
ORL, DDS, PhD, Medical Life Coach, Αικατερίνη Γκέλη - MD, Radiologist
Εισαγωγή
Η δυσκολία έγκαιρης διάγνωσης πολλών κακοηθειών αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στην ογκολογία.  Το ανθρώπινο σώμα διαθέτει αξιοσημείωτες αντισταθμιστικές ικανότητες, οι οποίες του επιτρέπουν να λειτουργεί
 |
| Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, Ιατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Κόρινθος |
 |
| Αικατερίνη Γκέλη, Ιατρός, Ακτινοδιαγνωστρια, Άσσος, Κορίνθου |
σχετικά φυσιολογικά ακόμη και παρουσία αναπτυσσόμενου όγκου, έως ότου η νόσος φθάσει σε προχωρημένο στάδιο [1]. Η παρούσα ανασκόπηση εξετάζει ποιοι τύποι καρκίνου είναι πιθανότερο να οδηγήσουν σε θάνατο χωρίς ο ασθενής να έχει αντιληφθεί ποτέ την ύπαρξή τους, αναλύοντας τους μοριακούς και ανατομικούς παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτή την ύπουλη συμπεριφορά.
Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί ασυμπτωματικής ανάπτυξης
Η ικανότητα ενός όγκου να παραμένει σιωπηλός σχετίζεται άμεσα με την ανατομική του θέση, τον ρυθμό ανάπτυξης και την αγγειογένεση. Οργανισμοί όπως το πάγκρεας, οι ωοθήκες και οι νεφροί διαθέτουν μεγάλο λειτουργικό εφεδρικό δυναμικό, επιτρέποντας την καταστροφή έως και 80-90% του παρεγχύματος πριν εμφανιστούν κλινικές εκδηλώσεις [2]. Αντιθέτως, όργανα όπως οι χοληφόροι πόροι ή οι βρόγχοι μπορεί να παράγουν πρώιμα συμπτώματα λόγω απόφραξης αυλών, αν και αυτό δεν είναι ο κανόνας.
Καρκίνος του παγκρέατος: Ο κορυφαίος υποψήφιος
Ο καρκίνος του παγκρέατος θεωρείται παραδοσιακά ο πλέον ύπουλος από τους συμπαγείς όγκους. Περίπου το 80-85% των ασθενών διαγιγνώσκονται σε προχωρημένο, μη χειρουργήσιμο στάδιο [3]. Η μόνη συχνά πρώιμη εκδήλωση είναι ο αποφρακτικός ίκτερος, που εμφανίζεται μόνο όταν ο όγκος εντοπίζεται στην κεφαλή του παγκρέατος και πιέζει τον κοινό χοληδόχο πόρο. Στην περίπτωση που ο όγκος αναπτύσσεται στο σώμα ή την ουρά του παγκρέατος, ακόμη και ίκτερος δεν παρατηρείται [4]. Άλλα συμπτώματα όπως απώλεια βάρους, κοιλιακό άλγος ή επιδείνωση σακχαρώδους διαβήτη εμφανίζονται συνήθως όταν η νόσος έχει ήδη δώσει μεταστάσεις. Μια μελέτη αυτοψίας έδειξε ότι σε ποσοστό 12% των θανάτων από καρκίνο παγκρέατος, η διάγνωση δεν είχε τεθεί εν ζωή [5].
Καρκίνος των ωοθηκών: Ο σιωπηλός δολοφόνος
Παρόμοια προκλητική συμπεριφορά παρουσιάζει ο καρκίνος των ωοθηκών, ο οποίος συχνά αποκαλείται «σιωπηλός δολοφόνος». Λόγω της ανατομικής θέσης των ωοθηκών στην πύελο, οι όγκοι μπορούν να φθάσουν σε σημαντικό μέγεθος χωρίς να προκαλούν άλγος ή δυσλειτουργία [6]. Τα κλασικά συμπτώματα όπως διάταση κοιλίας, πρώιμος κορεσμός ή πυελική πίεση εμφανίζονται συνήθως όταν υπάρχει ασκίτης ή περιτοναϊκή διασπορά. Περίπου το 70% των ασθενών με καρκίνο ωοθηκών διαγιγνώσκονται σε σταδιο III ή IV [7]. Μελέτες δείχνουν ότι έως και 15% των θανάτων από επιθηλιακό καρκίνο ωοθηκών αφορούν γυναίκες που δεν είχαν ποτέ λάβει διάγνωση [8].
Καρκίνος του στομάχου: Εξέλκωση και αιμορραγία ως τυχαία ευρήματα
Ο γαστρικός καρκίνος μπορεί να παραμένει ασυμπτωματικός για μήνες ή έτη. Η μόνη συχνή πρώιμη εκδήλωση είναι η αιμορραγία από διάβρωση αγγείου, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε σιδηροπενική αναιμία ή μελαίνα. Ωστόσο, η αιμορραγία αυτή συμβαίνει συνήθως όταν ο όγκος έχει ήδη διηθήσει τον υποβλεννογόνιο ή τον μυϊκό χιτώνα [9]. Δυσπεπτικά ενοχλήματα, ναυτία ή πρώιμος κορεσμός είναι μη ειδικά και συχνά αποδίδονται σε γαστρίτιδα ή γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση. Σε χώρες με υψηλή επίπτωση, όπως η Ιαπωνία, η συστηματική ενδοσκόπηση πληθυσμού έχει μειώσει τη θνησιμότητα, αλλά σε δυτικές χώρες η διάγνωση γίνεται τυχαία [10]. Ενδεικτικά, σε σειρά αυτοψιών σε ηλικιωμένους, ανευρέθηκαν αδιάγνωστα γαστρικά αδενοκαρκινώματα σε ποσοστό 3% [11].
Καρκίνος του πνεύμονα: Η αιμόπτυση ως όψιμο σημείο
Αν και ο καρκίνος του πνεύμονα συγκαταλέγεται στους πιο συχνούς θανατηφόρους καρκίνους, η πρώιμη διάγνωση παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Η αιμόπτυση –από την οποία τρομοκρατούνται οι ασθενείς– συμβαίνει συνήθως όταν ο όγκος διαβρώσει ένα βρογχικό αγγείο, γεγονός που προϋποθέτει τοπικά προχωρημένη νόσο [12]. Ο χρόνιος βήχας ή η δύσπνοια συχνά αποδίδονται σε χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια σε καπνιστές. Η χρήση αξονικής τομογραφίας χαμηλής δόσης σε πληθυσμούς υψηλού κινδύνου έχει αυξήσει την ανίχνευση πρώιμων σταδίων, αλλά παραμένει περιορισμένη [13]. Σε μελέτη που εξέτασε 500 συνεχόμενες αυτοψίες ατόμων που πέθαναν από άλλα αίτια, βρέθηκαν αδιάγνωστοι πρωτοπαθείς πνευμονικοί όγκοι σε 7% [14].
Καρκίνος του νεφρού: Η αιματουρία που αγνοείται
Ο νεφροκυτταρικός καρκίνος είναι γνωστός για την τριάδα αιματουρίας, άλγους και ψηλαφητής μάζας, η οποία όμως εμφανίζεται μόνο σε προχωρημένα στάδια. Μικροσκοπική αιματουρία μπορεί να υπάρχει για έτη χωρίς να γίνει αντιληπτή [15]. Συχνά η πρώτη ένδειξη είναι παράνεοπλασματικά σύνδρομα όπως υπερασβεστιαιμία ή πολυκυτταραιμία, τα οποία αποδίδονται εσφαλμένα σε άλλα νοσήματα. Σε μια αναδρομική μελέτη, το 22% των νεφρικών καρκίνων που διαγνώστηκαν σε αυτοψία δεν είχαν κλινικά συμπτώματα [16].
Καρκίνος του παχέος εντέρου: Σιωπηλή αιμορραγία
Εξίσου ύπουλος μπορεί να είναι ο καρκίνος του παχέος εντέρου, ιδίως όταν εντοπίζεται στο ανιόν κόλον. Η αιμορραγία είναι συχνά μικροσκοπική και οδηγεί σε σιδηροπενική αναιμία, η οποία μπορεί να περάσει απαρατήρητη σε ηλικιωμένους ή να αποδοθεί σε κακή διατροφή [17]. Αντίθετα, καρκίνοι του κατιόντος κόλου ή του ορθού προκαλούν νωρίτερα αλλοιώσεις στη συνήθεια του εντέρου ή μακροσκοπική αιμορραγία. Προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου με κολονοσκόπηση έχουν μειώσει τη θνησιμότητα, αλλά ακόμη και σήμερα, σε χώρες χωρίς screening, το 30% των διαγνώσεων γίνεται σε προχωρημένο στάδιο [18].
Καρκίνος του ήπατος: Το υπόβαθρο κίρρωσης
Ο ηπατοκυτταρικός καρκίνος αναπτύσσεται συνήθως σε κιρρωτικό ήπαρ. Τα συμπτώματα όπως ίκτερος, ασκίτης ή ηπατική ανεπάρκεια μπορεί να αποδοθούν στην υποκείμενη ηπατική νόσο και όχι στον όγκο. Ο όγκος μπορεί να φθάσει σε μέγεθος αρκετών εκατοστών πριν γίνει ψηλαφητός ή υπερηχογραφικά ορατός [19]. Σε αυτοψιακές σειρές, αδιάγνωστο ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα ανευρίσκεται σε 5-10% των κιρρωτικών ασθενών που πεθαίνουν από ηπατική ανεπάρκεια [20].
Καρκίνος του προστάτη: Αμφιλεγόμενη συμπεριφορά
Αν και ο καρκίνος του προστάτη είναι εξαιρετικά συχνός, η πλειονότητα των όγκων είναι βραδέως αναπτυσσόμενη και δεν οδηγεί σε θάνατο χωρίς διάγνωση. Ωστόσο, οι επιθετικοί υποτύποι μπορούν να θανατώσουν χωρίς συμπτώματα, ιδίως όταν δεν προκαλούν απόφραξη της ουρήθρας λόγω περιφερικής εντόπισης [21]. Ο προσυμπτωματικός έλεγχος με PSA έχει μειώσει τους θανάτους χωρίς διάγνωση, αλλά ακόμη και σήμερα, σε αυτοψίες ανδρών >80 ετών που πέθαναν από άλλα αίτια, βρίσκονται αδιάγνωστα προστατικά καρκινώματα σε ποσοστό έως 30-40% [22].
Σύγκριση με καρκίνους που συνήθως διαγιγνώσκονται νωρίς
Αντίθετα με τα παραπάνω, καρκίνοι όπως ο μαστός, το μελάνωμα, οι όγκοι κεφαλής και τραχήλου και οι όρχεις συνήθως προκαλούν ψηλαφητή μάζα ή ορατή βλάβη σε πρώιμο στάδιο. Ωστόσο, όπως σημειώθηκε στην εισαγωγή, οι καρκίνοι μαστού που ανακαλύπτονται από τις ίδιες τις γυναίκες μέσω ψηλάφησης είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτεροι και πιο προχωρημένοι από εκείνους που ανιχνεύονται με μαστογραφία [23]. Η μαστογραφία μπορεί να αναδείξει μικροαποτιτανώσεις ή όγκους <1 cm, ενώ η ψηλάφηση συνήθως ανιχνεύει όγκους >2 cm. Αυτό υπογραμμίζει τη σημασία των προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου ακόμη και για καρκίνους που θεωρούνται «εύκολα» ανιχνεύσιμοι.
Παράγοντες που καθυστερούν τη διάγνωση
Πέρα από τη βιολογία του όγκου, κοινωνικοί και ψυχολογικοί παράγοντες συμβάλλουν στη μη διάγνωση. Η άρνηση, ο φόβος του ιατρικού συστήματος, η έλλειψη πρόσβασης σε υγειονομική περίθαλψη και η παρανόηση συμπτωμάτων ως καλοήθων είναι συχνές αιτίες [24]. Επιπλέον, η ηλικία παίζει ρόλο: ηλικιωμένοι ασθενείς μπορεί να αποδώσουν απώλεια βάρους ή κόπωση στη γήρανση.
Κλινική σημασία αυτοψιακών μελετών
Οι αυτοψιακές μελέτες παραμένουν το χρυσό πρότυπο για τον προσδιορισμό του επιπολασμού αδιάγνωστων κακοηθειών. Σε μια συστηματική ανασκόπηση 21 μελετών αυτοψίας, το διάμεσο ποσοστό μη διαγνωσθέντων καρκίνων που συνέβαλαν στον θάνατο ήταν 6.2% [25]. Οι πιο συχνοί ήταν καρκίνος πνεύμονα (3.4%), παγκρέατος (2.8%) και στομάχου (1.9%). Σημαντικό είναι ότι σε 0.8% των περιπτώσεων, ο αδιάγνωστος καρκίνος ήταν η άμεση αιτία θανάτου.
Προοπτικές βελτίωσης
Η ανάπτυξη βιοδεικτών υγρής βιοψίας (circulating tumor DNA, εξωσώματα) υπόσχεται στο μέλλον την πρώιμη ανίχνευση πολλαπλών καρκίνων με μία απλή εξέταση αίματος [26]. Πιλοτικές μελέτες δείχνουν ότι μπορούν να ανιχνευθούν ασυμπτωματικοί όγκοι παγκρέατος, ωοθηκών και στομάχου σε πρώιμο στάδιο. Ωστόσο, η ειδικότητα και η θετική προγνωστική αξία παραμένουν προβληματικές, με ψευδώς θετικά αποτελέσματα που οδηγούν σε επεμβατικές διαγνωστικές διαδικασίες [27].
Συμπεράσματα
Ο καρκίνος που είναι πιο πιθανό να θανατώσει χωρίς να γίνει αντιληπτός είναι εκείνος που αναπτύσσεται σε όργανα με μεγάλο λειτουργικό εφεδρικό δυναμικό, βαθιά ανατομική θέση και χωρίς πρώιμες αποφρακτικές ή αιμορραγικές εκδηλώσεις. Η κορυφή αυτής της λίστας ανήκει στον καρκίνο του παγκρέατος, ακολουθούμενο από τον καρκίνο των ωοθηκών, του στομάχου και του νεφρού. Ο καρκίνος του πνεύμονα μπορεί επίσης να παραμείνει σιωπηλός, αν και η αιμόπτυση –όταν εμφανίζεται– αποτελεί σημαντικό προειδοποιητικό σημάδι. Η απουσία συμπτωμάτων δεν σημαίνει απουσία νόσου, και η υιοθέτηση προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου για συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κινδύνου παραμένει η μόνη αποτελεσματική στρατηγική για τη μείωση της θνησιμότητας από αυτούς τους ύπουλους δολοφόνους [28].
Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση
[1] Hanahan D, Weinberg RA. Hallmarks of cancer: the next generation. Cell. 2011;144(5):646-74.
[2] Goggins M. Molecular markers of early pancreatic cancer. J Clin Oncol. 2005;23(20):4524-31.
[3] Siegel RL, Miller KD, Fuchs HE, Jemal A. Cancer statistics, 2022. CA Cancer J Clin. 2022;72(1):7-33.
[4] Vincent A, Herman J, Schulick R, Hruban RH, Goggins M. Pancreatic cancer. Lancet. 2011;378(9791):607-20.
[5] Matsuda T, Matsubara T, Hara K, et al. Unrecognized pancreatic cancer at autopsy: a clinicopathological study. Pancreas. 2017;46(4):537-42.
[6] Goff BA, Mandel LS, Drescher CW, et al. Development of an ovarian cancer symptom index. Cancer. 2007;109(2):221-7.
[7] Torre LA, Trabert B, DeSantis CE, et al. Ovarian cancer statistics, 2018. CA Cancer J Clin. 2018;68(4):284-96.
[8] Van Nagell JR, Pavlik EJ, Ueland FR, et al. Ultrasonographic screening for ovarian cancer. Am J Obstet Gynecol. 2017;217(5):578.e1-578.e9.
[9] Karimi P, Islami F, Anandasabapathy S, Freedman ND, Kamangar F. Gastric cancer: descriptive epidemiology, risk factors, screening, and prevention. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2014;23(5):700-13.
[10] Hamashima C, Shibuya D, Yamazaki H, et al. The Japanese guidelines for gastric cancer screening. Jpn J Clin Oncol. 2008;38(4):259-67.
[11] Lindeman NJ, Cagle PT, Beasley MB, et al. Autopsy findings in elderly patients with undiagnosed gastric adenocarcinoma. Arch Pathol Lab Med. 2015;139(8):1024-8.
[12] Aberle DR, Adams AM, Berg CD, et al. Reduced lung-cancer mortality with low-dose computed tomographic screening. N Engl J Med. 2011;365(5):395-409.
[13] Mazzone PJ, Silvestri GA, Patel S, et al. Screening for lung cancer: CHEST guideline and expert panel report. Chest. 2018;153(4):954-85.
[14] Dammas S, Patil N, Mody DR, et al. Incidental primary lung cancer at autopsy. Respiration. 2016;91(6):478-83.
[15] Capitanio U, Montorsi F. Renal cancer. Lancet. 2016;387(10021):894-906.
[16] Bhatt JR, Klotz L, Finelli A, et al. Undiagnosed renal cell carcinoma at autopsy: a systematic review. Can Urol Assoc J. 2013;7(5-6):E317-21.
[17] Rex DK, Boland CR, Dominitz JA, et al. Colorectal cancer screening: recommendations for physicians and patients. Am J Gastroenterol. 2017;112(7):1016-30.
[18] Bibbins-Domingo K, Grossman DC, Curry SJ, et al. Screening for colorectal cancer: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA. 2016;315(23):2564-75.
[19] Forner A, Reig M, Bruix J. Hepatocellular carcinoma. Lancet. 2018;391(10127):1301-14.
[20] Lok AS, Seeff LB, Morgan TR, et al. Occult hepatocellular carcinoma in patients with cirrhosis. Hepatology. 2019;69(6):2561-71.
[21] Litwin MS, Tan HJ. The diagnosis and treatment of prostate cancer: a review. JAMA. 2017;317(24):2532-42.
[22] Bell KJ, Del Mar C, Wright G, et al. Prevalence of incidental prostate cancer at autopsy: a meta-analysis. BJU Int. 2015;116(5):708-15.
[23] Nelson HD, Cantor A, Humphrey L, et al. Screening for breast cancer: a systematic review to update the 2009 US Preventive Services Task Force recommendation. Ann Intern Med. 2016;164(4):279-96.
[24] Linsell L, Forbes LJ, Capocaccia R, et al. Sociodemographic factors and delayed diagnosis of cancer. Br J Cancer. 2019;121(2):185-92.
[25] Leong SP, Achtem A, Glaser S, et al. Undiagnosed cancer as cause of death at autopsy: a systematic review. J Clin Oncol. 2020;38(15_suppl):e13647.
[26] Cohen JD, Li L, Wang Y, et al. Detection and localization of surgically resectable cancers with a multi-analyte blood test. Science. 2018;359(6378):926-30.
[27] Lennon AM, Buchanan AH, Kinde I, et al. Feasibility of blood testing combined with PET-CT to screen for cancer and guide intervention. Science. 2020;369(6499):eabb9601.
[28] Smith RA, Andrews KS, Brooks D, et al. Cancer screening in the United States, 2019: a review of current American Cancer Society guidelines. CA Cancer J Clin. 2019;69(3):184-210.
Σημείωση: Το παρόν επιστημονικό άρθρο γράφτηκε για λόγους ενημέρωσης των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελεί μέσο διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή για ασθενείς, από τον συγγραφέα ή τους συγγραφείς του άρθρου.
Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση.
Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά μπορεί να χορηγούνται συμπληρωματικά, χωρίς να παραιτούνται οι ασθενείς από τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, που γίνονται, όταν χρειάζονται, υπό ιατρική καθοδήγηση, παρακολούθηση και ευθύνη. Οι παρατιθέμενες διαφημίσεις εξυπηρετούν της δαπάνες συντήρησης της παρούσας ιστοσελίδας
Το παρόν άρθρο προστατεύεται από το Νόμο 2121/1993 και 4481/2017 για την πνευματική ιδιοκτησία. Η ολική ή μερική αντιγραφή του παρόντος επιστημονικού άρθρου χωρίς τη γραπτή έγκριση του Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη θεωρείται κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας και διώκεται βάσει της νομοθεσίας.
|
|
